و فضايل است ، چنان كه در خبر آمده است از رسول - عليه السّلام - كه گفت : خداى تعالى از آسمان صد و چهار كتاب بفرستاد ، آنگه ( 1 ) از آن جا ( 2 ) چهار اختيار كرد ، و علوم آن صد ( 3 ) جمع كرد و در اين چهار ( 4 ) نهاد ، و آن : توريت و انجيل و زبور و قرآن ( 5 ) است . آنگه علوم و بركات و ثواب خواننده و دانندهء اين چهار كتاب جمع كرد و در يكى نهاد و آن قرآن است . آنگه علوم و بركات قرآن جمع كرد و در سور ( 6 ) مفصّل نهاد . آنگه علوم و بركات و ثواب مفصّل جمع كرد و در فاتحة الكتاب نهاد ، هر كه فاتحة الكتاب بخواند ، همچنان باشد كه صد و چهار كتاب بخوانده باشد . قولى ديگر آن است كه : براى آن « امّش » خوانند كه « امّ » در كلام عرب « رايت » باشد كه بر بالاى سر امير لشكر بدارند و لشكر را ملجأ ( 7 ) و مفزع با آن بود ، چنان كه قيس بن الخطيم گفت - شعر : نصبنا امّنا حتّى ابذعرّوا و صاروا بعد الفتهم شلالا [ 6 - ر ] اى مطرودين . چون مفزع اهل ايمان و قرآن در نماز و جز نماز به اين سورت است ، اين را « امّ الكتاب » خواند . و عرب زمين را نيز « امّ » خواند ، براى آن كه معاد ( 8 ) خلق در حيات و ممات با اوست ، كما قال اللَّه تعالى : أَ لَمْ نَجْعَلِ الأَرْضَ كِفاتاً ، أَحْياءً وَأَمْواتاً ( 9 ) ، و قال اميّة بن ابى الصّلت - شعر : فالأرض معقلنا ( 10 ) و كانت امّنا فيها مقابرنا و فيها نولد و منه قوله تعالى : مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى ( 11 ) . و انشد احمد بن عبيده - شعر : نأوي إلى امّ لنا لا نغتصب سمالها أنف عزيز و ذنب مراد به « امّ » در بيت ، حصنى است يا جاى بلند كه ايشان به آن ( 12 ) جا

--> ( 1 ) . آج ، لب گفت . ( 2 ) . مب : آن جمله . ( 3 ، 4 ) . مب ، مر كتاب . ( 5 ) . مب ، مر : فرقان . ( 6 ) . مج ، آج ، لب ، مب : سوره . ( 7 ) . آج ، لب مفرّ ، مب ، مر : مقرّ . ( 8 ) . مج : معاذ . ( 9 ) . سورهء مرسلات ( 77 ) آيهء 25 و 26 . ( 10 ) . آج ، لب ، فق : معولنا . ( 11 ) . سورهء طه ( 20 ) آيهء 55 . ( 12 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : بر آن ، مج : بدان .